7 Haziran 1945’te Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan’ın CHP Meclis Grubu’na sunduğu bu önerge, Anayasa’da yer alan millî hâkimiyet ilkesinin hayata geçirilmesi talebini açık ve net biçimde dile getiriyordu. Takririn reddi ve ardından gelen tasfiyeler ise Türkiye’yi kaçınılmaz biçimde çok partili hayata taşıyacak süreci başlattı. Bu tarihî kırılmanın üzerinden 80 yıl geçti. 7 Ocak 1946’da kurulan Demokrat Parti (DP), yalnızca dört yıl içinde iktidara yürürken; Gaziantep gibi hem ekonomik hem toplumsal yapısı güçlü kentler bu dönüşümün sessiz ama belirleyici tanıkları oldu.
Tek Parti Döneminde İç Muhalefet ve Gaziantep’in Arka Planı
II. Dünya Savaşı’na fiilen girmemiş olsa da Türkiye, savaş yıllarının yarattığı ekonomik dar boğazı derinden hissediyordu. Bu tablo, sanayi ve ticaret geleneği güçlü olan Gaziantep’te daha belirgin hissedildi. 1940’lı yılların ortalarında Antep’te esnaf, tüccar ve çiftçi kesiminde yüksek vergiler, zorunlu alımlar ve devletçi uygulamalara yönelik memnuniyetsizlik giderek artmıştı.
Dönemin yerel basınına yansıyan haberlerde —özellikle Gaziantep Vilayet Gazetesi ve Halkevi yayınlarında— savaş ekonomisinin yarattığı sıkıntılara dair dolaylı eleştiriler dikkat çekiyordu. Açık siyasi muhalefet mümkün olmasa da, ekonomik dil üzerinden yapılan bu eleştiriler, toplumsal rahatsızlığın habercisiydi.
Gaziantepli Mebuslar ve Meclis’teki Kırılma Anları
1943–1946 yıllarını kapsayan TBMM 7. Döneminde Gaziantep’i temsilen görev yapan milletvekilleri şunlardı:
• Abdurrahman Melek
• Ali Şefik Özdemir
• Bekir Kaleli
• Hafız Mehmet Şahin
• Mehmet Ali Ağakay
• Muzaffer Canbolat
• Ömer Asım Aksoy
• Cemil Sait Barlas
Bu isimlerin tamamı CHP listesinden Meclis’e girmişti. Ancak dönemin hatıratları ve Meclis zabıtları incelendiğinde, özellikle Toprak Kanunu görüşmeleri ve 1945 Bütçe Kanunu sırasında yaşanan sert tartışmaların Gaziantepli mebuslar tarafından da yakından takip edildiği görülmektedir.
Gaziantepli yazar–milletvekili Ömer Asım Aksoy, ilerleyen yıllarda kaleme aldığı yazılarında, 1945 Meclis atmosferini “sorgulamanın neredeyse suç sayıldığı bir dönem” olarak tanımlamış; Meclis’te muhalif seslerin artmasının Anadolu’da büyük bir beklenti yarattığını vurgulamıştır. Bu ifadeler, Antep’teki siyasal beklentinin yalnızca merkezden ibaret olmadığını göstermektedir.
Dörtlü Takrir’in Gaziantep’te Yankısı
7 Haziran 1945’te verilen Dörtlü Takrir, CHP içinde reddedilmiş olsa da, Anadolu’da özellikle ticaret şehirlerinde dikkatle izlenmiştir. Gaziantep’te doğrudan haberleştirilemese de, Ankara’dan gelen bilgiler kulaktan kulağa yayılmış; “Ankara’da parti içinde itiraz var” söylentileri şehir eşrafı arasında konuşulmaya başlanmıştır.
Dönemin tanıklarının aktardığına göre, Antep’te özellikle tüccar ve esnaf çevrelerinde Celal Bayar ve Adnan Menderes’in isimleri umutla anılmaya başlanmış, “devletin vatandaşa yaklaşımı değişecek mi?” sorusu yüksek sesle dile getirilmeye başlanmıştır.
Tasfiyeler, Yeni Parti ve Gaziantep’te Bekleyiş
Takrir sahiplerinin CHP’den ihraç edilmesi ve Celal Bayar’ın istifası, Gaziantep’te “yeni bir parti kurulacağı” beklentisini güçlendirdi. Nitekim 1945 sonbaharı boyunca şehirdeki siyasi sohbetlerin ana gündemi bu oldu. O dönemde Antep Halkevi çevresinde bulunan bazı aydınların, çok partili hayatın kaçınılmazlığı üzerine değerlendirmeler yaptığı arşiv belgelerine yansımaktadır.
Tecrübeli gazeteci Ahmet Emin Yalman’ın “Dörtlü Takrir’in verildiği anda Demokrat Parti zaten kurulmuştu” tespiti, Gaziantep’teki beklentiyle de örtüşmektedir. Şehir, henüz resmi bir teşkilat yokken dahi DP fikrine zihnen hazırdı.
7 Ocak 1946 ve Gaziantep’te Yeni Bir Dönemin Başlangıcı
7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’nin kuruluş dilekçesi İçişleri Bakanlığı’na sunulduğunda, Gaziantep’te bu gelişme resmî kanallardan sınırlı şekilde duyurulsa da, kısa sürede şehirde büyük heyecan yarattı. DP’nin “devlet millet içindir” vurgusu, özellikle esnaf, çiftçi ve muhafazakâr kesimlerde güçlü karşılık buldu.
1946 seçimlerinde uygulanan “açık oy, gizli tasnif” sistemi, Gaziantep’te de ciddi rahatsızlık yarattı. Yerel kaynaklar, bazı köylerde seçmenlerin sandık başında oy tercihleri nedeniyle baskı hissettiğini, DP’lilerin örgütlenmesinin idari engellerle sınırlandığını ortaya koymaktadır.
“Yeter! Söz Milletindir” Sloganının Antep Karşılığı
Demokrat Parti’nin yükselişi, Gaziantep’te yalnızca siyasi değil, toplumsal bir rahatlama olarak da algılandı. Tek parti döneminde kendini merkezin dışında hisseden geniş kesimler, DP ile birlikte siyasetin öznesi hâline geldiklerini düşündüler. Bu durum, ilerleyen yıllarda Gaziantep’in DP’ye verdiği güçlü destekle de somutlaştı.
Gaziantep, Demokrat Parti döneminde ticaretin, sanayinin ve yerel girişimciliğin önünün açıldığı şehirlerden biri oldu. Bu gelişmelerin temelinde ise 1945–46 kırılmasında atılan adımlar yatıyordu.
Gaziantep Demokrasi Hikâyesinin Dışında Değil, İçindeydi
Kısacası, Demokrat Parti’nin 7 Ocak 1946’daki kuruluşu, Türk siyasi tarihinde olduğu kadar Gaziantep’in yerel siyasal hafızasında da önemli bir dönüm noktasıdır. Şehir; mebuslarıyla, basınıyla, esnafı ve halkıyla bu dönüşümün edilgen bir izleyicisi değil, süreci dikkatle izleyen ve zamanla yön veren bir parçası olmuştur.
Demokrat Parti, eksik ve hatalarıyla birlikte, millî iradeyi merkeze alan siyasal düzenin önünü açmış; Gaziantep gibi Anadolu şehirlerinin siyasette gerçek ağırlık kazanmasının kapısını aralamıştır. 80 yıl önce atılan bu adım, Türkiye’nin “kapalı devre” bir rejimden rekabetçi siyasete evrilmesinin başlangıcı olduğu kadar, Gaziantep’in de demokratik siyasal hafızasının temel taşlarından biri olarak tarihteki yerini almıştır.
Kaynak: KentHaber27.com
Editor : Amatörce Gazetesi
